Pionier U2 — powojenny świat na szklanej skali

Na szklanej skali Pioniera miasta układają się wokół osi wskazówki. Wystarczy spojrzeć na ten mały fragment odbiornika, żeby zobaczyć różnicę między dawnym szukaniem stacji a wybieraniem jej nazwy z listy. Strojenie miało swój ruch i swój przedmiot: pokrętło połączone z mechanizmem ukrytym w bakelitowej skrzynce.

Radio potrzebne po wojnie

Pionier powstał w Dzierżoniowie, w zakładzie znanym później jako Diora. Po wojnie montowano tam aparaty wykorzystujące pozostawione podzespoły oraz szwedzką Agę. Potrzebny był jednak odbiornik, którego prostota ułatwiałaby produkcję i obniżała cenę zakupu. Zespół Wilhelma Rotkiewicza opracował taką konstrukcję w 1948 roku.

Muzealne kalendarium zakładów wymienia prezentację Pioniera na Wystawie Ziem Odzyskanych we Wrocławiu i rozpoczęcie seryjnej produkcji 3 sierpnia 1948 roku. Warto zatrzymać się przy tej dacie: dotyczy początku rodziny, do której należały różne odmiany, a nie każdego późniejszego radia z napisem „Pionier”.

Bohaterem tej opowieści jest U2 z arabską dwójką. Szczegółowy katalog Oldradio datuje tę odmianę na lata 1950–1954. Wcześniej występowało podobne oznaczenie U II, a później pojawiły się U3 i U. Sam napis na froncie nie wystarcza zatem do ustalenia wersji.

Bakelit, żaluzja i dwie gałki

U2 pokazuje, jak można było połączyć oszczędną konstrukcję z wyrazistym wyglądem. Ciemna obudowa ma zaokrąglone narożniki, a część głośnikową osłaniają profilowane szczebelki i tkanina. Obok znajduje się szklana skala. Układ jest zwarty: dźwięk z lewej strony, wybór stacji z prawej, elementy obsługi poniżej.

Bakelit pozwalał wykonywać powtarzalne kształty. Nie wszystkie U2 wyglądały jednak identycznie. Występowały skrzynki z pionowymi i poziomymi szczebelkami; katalog opisuje również zastosowanie drewnianej obudowy w 1952 roku. Różnica wyglądu może więc wynikać z odmiany fabrycznej, choć przy starym urządzeniu trzeba brać pod uwagę późniejsze wymiany.

Po lewej umieszczono regulację głośności połączoną z wyłącznikiem. Po prawej obsługa jest bardziej pomysłowa, niż sugeruje pojedyncza gałka: współosiowe elementy służą do strojenia i przełączania zakresu. Mechanizm strojenia porusza kondensatorem zmiennym oraz wskazówką. Radio nie „pamięta” miasta; pokazuje położenie odpowiadające ustawieniu obwodów.

Cztery lampy, kilka zadań

Pionier U2 jest superheterodyną. Odbierany sygnał zostaje przekształcony na stałą częstotliwość pośrednią, a następnie wzmacniany i zamieniany na dźwięk. W opisanym układzie częstotliwość pośrednia wynosi 465 kHz. Takie rozwiązanie pozwala wykorzystać wspólny tor dla różnych miejsc na skali.

Pracę rozdzielono między cztery lampy: dwie UCH21, UBL21 i prostowniczą UY1N. W jednej bańce mogą mieścić się sekcje wykonujące różne zadania, dlatego liczba szklanych lamp nie jest liczbą stopni odbiornika. Schemat obejmuje przemianę częstotliwości, wzmacnianie, detekcję i zasilanie.

Litera „U” oznacza zasilanie uniwersalne: z sieci prądu stałego lub zmiennego. Nie oznacza radia bateryjnego. Zrezygnowano z transformatora sieciowego, a żarzenie lamp połączono szeregowo. Transformator przy głośniku współpracuje ze stopniem wyjściowym i pełni inne zadanie. Oszczędność konstrukcyjna ma znaczenie przy oglądaniu zachowanego radia: jego metalowe chassis może znajdować się pod napięciem sieci, więc otwarty odbiornik nie jest bezpieczną demonstracją do dotykania podczas pracy.

Historia zapisana na skali

Skala jest jedną z najciekawszych części Pioniera. Na zdjęciu muzealnym ma kilka barw, na kolejnym zachowanym egzemplarzu jest zielona. Opracowania opisują zmiany w trakcie produkcji, w tym pojawienie się nazwy Stalinogród w miejscu Katowic i zawężenie zakresu fal krótkich w późnych urządzeniach.

Taka szybka świadczy o epoce i o zmianach konstrukcji. Nie można wyprowadzać z niej jednego zestawu granic pasm dla wszystkich U2. Odbiornik produkowany przez kilka lat zachowywał podobną skrzynkę, ale mógł mieć inne szczegóły układu i oznaczeń.

Równie ostrożnie trzeba czytać tylną ściankę. Zawiera nazwę typu i informacje użytkowe, lecz po dziesięcioleciach może nie być elementem pierwotnie zamontowanym w tym radiu. Opracowania kolekcjonerskie przypominają o przekładaniu części między egzemplarzami. Wiarygodna identyfikacja łączy napisy, konstrukcję i inne zachowane ślady.

Ile Pionierów powstało?

Muzeum Inżynierii i Techniki podaje około półtora miliona odbiorników całej rodziny. To skala przemysłowego przedsięwzięcia, lecz nie liczba samych U2. Ten sam opis mówi o 585 tysiącach sprzedanych U2, podczas gdy Oldradio, opierając się na numerach fabrycznych, szacuje ponad 600 tysięcy.

Jeszcze innym źródłem jest odtworzony spis produkcji fabryki. Nazwy jego pozycji i zakresy lat nie pokrywają się dokładnie z dzisiejszym podziałem kolekcjonerskim. Pod wspólną etykietą mogą występować inne odmiany. Rozsądniej zachować tę rozbieżność niż dodać liczby i ogłosić pozornie dokładny wynik.

Z perspektywy technika Pionier jest ciekawy także jako urządzenie wielokrotnie naprawiane. Pod chassis znajduje się montaż przestrzenny: elementy łączone przewodami i lutowane do podstawek czy łączówek. Dwa zachowane U2 mogą różnić się detalami. Ich dzisiejszy wygląd opowiada zarówno o produkcji, jak i o późniejszym życiu sprzętu.

Galeria

Dane ogólne

Dane techniczne

Wartości opisują układ U2; wymiar dotyczy wskazanego obiektu muzealnego. Szczegóły obudowy i granice zakresów zmieniały się podczas produkcji.